2026-yil 1-yanvardan boshlab Latviya rus tilining jamoat hayotida qo‘llanilishini sezilarli darajada cheklovchi qator qonuniy o‘zgarishlar kuchga kirdi. Bu choralar rus tilidan to‘liq foydalanishni taqiqlash emas, balki davlat ta’limi, ommaviy axborot vositalari va nashriyot sohasidagi cheklovlardir. Rus tili shaxsiy hayotda, oilaviy suhbatlarda, xususiy OAV va internetda erkin ishlatilaveradi.
Latviya hukumati bu qarorlarni milliy xavfsizlik va latish tilini mustahkamlash nuqtai nazaridan asoslaydi. Rus tilida so‘zlashuvchi aholining 35-40% ini tashkil etishi (2023-yilgi so‘rovma-so‘rovga ko‘ra) bu o‘zgarishlarni katta bahs-munozaralarga sabab qilmoqda.
Ta’lim sohasidagi o‘zgarishlar
2026/2027-o‘quv yilidan boshlab maktablarda rus tili ikkinchi xorijiy til sifatida o‘qitilmaydi. Maktablar faqat Yevropa Ittifoqi (YI) yoki Yevropa Iqtisodiy Hududi (EEA) davlatlarining rasmiy tillarini (masalan, nemis, fransuz, ispan) yoki xalqaro shartnomalar bilan tartibga solingan tillarni taklif qilishi kerak. Bu qaror Latviya Izglītības va zinātnes vazirligi tomonidan 2024-yilda qabul qilingan va 2025-yilda Saeima (parlament) tomonidan tasdiqlangan.
Oldin rus tili ko‘pincha majburiy ikkinchi til edi, chunki boshqa tillar o‘qituvchilari yetishmas edi. 2025/2026-o‘quv yiliga qadar rus tilini boshlagan o‘quvchilar uni 9-sinf oxirigacha (yoki vidējā ta’limda 2027/2028 yilgacha) davom ettirishi mumkin. Bu o‘zgarishlar rus tilini butunlay taqiqlamaydi – uni xususiy repetitorlar orqali yoki qo‘shimcha darslar bilan o‘rganish mumkin.
Ommaviy axborot vositalaridagi cheklovlar
Davlat ommaviy axborot vositalarida (Latvijas Televīzija va Latvijas Radio) rus tilida yangi kontent yaratish va efirga uzatish taqiqlanadi. Bu Latviya Milliy xavfsizlik kontseptsiyasida (2023-yilda qabul qilingan) belgilangan bo‘lib, unda 2026-yildan davlat mediyasi faqat latish tilida yoki «Yevropa madaniy makoni» tillarida ishlaydi deyilgan.
Rus tilidagi dasturlar (masalan, Latvijas Radio 4 va LTV7 kanallaridagi ruscha kontent) oddiy radio va televideniyeda to‘xtatiladi, lekin internet platformalarda (LSM+ yoki boshqa raqamli kanallarda) qolishi mumkin. Xususiy telekanallar va internet OAV rus tilida erkin ishlayveradi.
Nashriyot va soliq masalalari
Rus tilidagi kitoblar, gazeta va jurnallarga qo‘llaniladigan QQS (qo‘shilgan qiymat solig‘i) 5% dan 21% ga oshirildi. Bu 2025-yilda qabul qilingan qarorga asosan, faqat latish tilida yoki YI rasmiy tillaridagi nashrlarga imtiyozli soliq qoldirilgan.
Bu rus tilidagi nashrlarni qimmatlashtiradi, lekin ularni chop etish yoki sotishni butunlay taqiqlamaydi.
Boshqa cheklovlar va kontekst
Rus tili shaxsiy hayotda, xususiy biznesda va madaniy tadbirlarda cheklanmaydi. Masalan, xususiy teatrlar yoki internet saytlar rus tilida ishlayveradi. Hukumat bu choralar rus tilini «milliy xavfsizlik tahdidi» bilan bog‘laydi, ayniqsa Rossiyaning Ukrainaga bosqini fonida. Tanqidchilar (shu jumladan, BMT Inson huquqlari qo‘mitasi va Yevropa media tashkilotlari) bu qarorlarni rus tilida so‘zlashuvchilarga nisbatan diskriminatsiya deb baholaydi va disinformation tarqalishini kuchaytirishi mumkinligini ta’kidlaydi.
Rus tilidagi manbalarda (masalan, Pravda va boshqa Rossiya OAV) bu «rus tilini taqiqlash» deb ta’riflansa-da, rasmiy hujjatlar va neytral manbalarda (LSM.lv, Delfi.lv, EBU) bu faqat davlat sektoridagi cheklovlar ekanligi tasdiqlanadi. Latviya aholisining katta qismi rus tilini biladi, lekin hukumat latish tilini birinchi o‘ringa qo‘yishni maqsad qilgan.
