2026-yil 1-yanvardan boshlab O‘zbekistonda ishlab chiqarilganiga 1 yildan oshmagan, ichki yonuv dvigatelli (benzin/dizel), motor hajmi 1000 sm³ gacha bo‘lgan yangi yengil avtomobillarga berilgan bojxona imtiyozlari tugaydi. Bu 2023-yilgi Prezident qaroriga asosan vaqtinchalik (2026-yilgacha) joriy etilgan chora edi: dvigatel hajmi 1000 sm³ gacha bo‘lganlar uchun boj 0% (oldin 15% + 0.4 USD/kub sm), 1000–1200 sm³ uchun esa 5% edi.
Endi standart stavka qaytadi: 15% (avto qiymatidan) + 0.4 AQSh dollari har bir kub sm uchun, shuningdek, QQS (12%), utilizatsiya yig‘imi va boshqa to‘lovlar qo‘shiladi. Bu o‘zgarish faqat ichki yonuv dvigatelli kichik hajmli yangi mashinalarga ta’sir qiladi – elektromobillar va gibridlarga imtiyozlar saqlanib qolmoqda (boj va utilizatsiya yig‘imidan ozodlik 2030-yilgacha).
Raqobat kamayadimi?
Ha, qisman kamayishi kutilmoqda. Imtiyozlar davrida (2023–2025) xorijiy kichik hajmli arzon mashinalar (masalan, Xitoy yoki Koreya brendlari) importi oshdi, bu mahalliy ishlab chiqaruvchi UzAuto Motors (Chevrolet modellar) uchun raqobat yaratdi. Boj oshishi bilan import qimmatlashadi, shuning uchun xorijiy alternativlar soni va hajmi kamayadi. Natijada, bozorda UzAuto Motorsning dominantligi kuchayishi mumkin – bu O‘zbekiston avtosanoatidagi uzoq yillik monopoliya muammosini eslatadi.
Biroq, to‘liq raqobat yo‘qolmaydi:
- Katta hajmli yoki eskirgan mashinalar importi hali ham mumkin.
- Elektromobillar va gibridlar importi rag‘batlantirilmoqda (2024–2025 yillarda ular importi benzinlilardan oshib ketgan).
- Mahalliy ishlab chiqarish (masalan, BYD bilan hamkorlik) rivojlanmoqda.
Umuman, kichik hajmli benzinli segmentda raqobat sezilarli kamayadi, bu iste’molchilar tanlovini cheklaydi.
Narxlar oshadimi?
Albatta, oshadi – ayniqsa, ushbu toifadagi import mashinalar narxi. Misol hisob-kitob (taxminiy, avto narxi 10 000 USD, hajmi 999 sm³):
- Imtiyoz davrida: boj deyarli 0% + utilizatsiya va QQS (~2000–3000 USD qo‘shimcha).
- 2026-dan: 15% = 1500 USD + 999 × 0.4 ≈ 400 USD + QQS va boshqalar = jami qo‘shimcha ~3000–4000 USD ko‘proq.
Natijada, import arzon mashinalar narxi 20–30% ga oshishi mumkin. Bu bozordagi umumiy narxlarga ham ta’sir qiladi: raqobat kamaygani uchun mahalliy mashinalar (UzAuto) narxi ham barqaror yoki oshishi ehtimoli bor, chunki oldin import bosimi ularni arzon tutishga majbur qilgandi.
Ekologik jihatdan ijobiy: ichki yonuv dvigatelli mashinalar qimmatlashishi elektromobillarga o‘tishni tezlashtiradi (ularning o‘rtacha narxi allaqachon pasaygan).
Aholi tayyormi? Ekspertlar va jamoatchilik munosabati
Ko‘pchilik tayyor emas. Imtiyozlar tufayli 2023–2025 yillarda ko‘p odamlar arzon import mashina oldi yoki rejalashtirdi. Endi narx oshishi o‘rta va quyi daromadlilar uchun yangi mashina sotib olishni qiyinlashtiradi. 2025-yil oxirida import «boom» bo‘lishi kutilgan (odamlar shoshilinch olib kirishmoqda), lekin 2026-dan keyin talab pasayishi mumkin.
Ko‘pchilik bu qarorni mahalliy ishlab chiqaruvchini himoya qilish va ekologiyani rag‘batlantirish deb baholaydi, lekin tanqid ham bor. Iqtisodchilar (masalan, oldingi yillarda Otabek Bakirov kabi) shunga o‘xshash imtiyozlarni «vaqtinchalik» deb atab, ular tugagach monopoliya kuchayishini bashorat qilgan. Xalqaro tahlilchilar (Global Voices, 2024) O‘zbekiston avtobozoridagi monopoliyani (UzAuto) tanqid qilib, bunday cheklovlar iste’molchi huquqlarini cheklashini aytgan. Umumiy konsensus: qisqa muddatda narx oshishi salbiy, lekin uzoq muddatda elektromobillarga o‘tish ijobiy.
2026-yil boshida (hozirgi vaqt) bu haqda katta munozara yo‘q – ehtimol, chunki o‘zgarish yangi kuchga kirgan va ta’siri hali sezilmagan. Oldingi yillarda shunga o‘xshash qarorlar (import cheklovlari) ijtimoiy tarmoqlarda norozilik keltirib chiqargan: odamlar «monopoliya kuchaymoqda», «arzon mashina yo‘qoladi» deb shikoyat qilgan. Hozircha rasmiy yangiliklarda (Spot, Gazeta.uz) bu mavzu ekologik o‘tish va boshqa imtiyozlar (masalan, elektromobillar uchun) bilan birga ijobiy yoritilmoqda.
Bu o‘zgarish bozorni «qayta balanslash»ga qaratilgan – mahalliy sanoatni himoya qilish va yashil transportni rag‘batlantirish. Qisqa muddatda narx oshishi va tanlov kamayishi aholi uchun og‘ir bo‘lishi mumkin, lekin uzoq muddatda ekologik maqsadlarga xizmat qiladi.
