Hayotda ba’zan biznes yoki shaxsiy moliyaviy ahvol og‘irlashib qoladi. Qarzlar to‘planib, to‘lay olmay qolish holati yuzaga keladi. Bunday paytda “bankrotlik” yoki “to‘lovga qobiliyatsizlik” degan tushunchalar yordamga keladi. Bu – odam yoki kompaniya qarzlarini to‘lay olmay qolganida, qonuniy yo‘l bilan vaziyatni hal qilish mexanizmi. O‘zbekiston Respublikasining “To‘lovga qobiliyatsizlik to‘g‘risida”gi Qonuni (O‘RQ-763-son, 2022-yil 12-aprel)ga ko‘ra, to‘lovga qobiliyatsizlik – bu qarzdorning kreditorlarning pul majburiyatlari bo‘yicha talablarini to‘liq qondira olmasligi va (yoki) soliqlar va yig‘imlar bo‘yicha majburiyatlarini bajara olmasligi. Yangi qonun avvalgi “Bankrotlik to‘g‘risida”gi qonunni o‘rnini bosib, jismoniy va yuridik shaxslar, shuningdek yakka tartibdagi tadbirkorlar uchun jarayonlarni tartibga soladi.
O‘zbekistonda bu soha oxirgi yillarda yanada yaxshilandi. 2022-yildan boshlab nafaqat korxonalar, balki oddiy odamlar (jismoniy shaxslar) ham qarzlarini qayta tuzish yoki sud orqali bankrot deb topilish imkoniyatiga ega bo‘ldi. Maqsad – qarzdorni butunlay yo‘q qilish emas, balki adolatli tarzda kreditorlar bilan hisob-kitob qilish, qarzdorga yangi boshlanish imkonini berish. Qonunga ko‘ra, to‘lovga qobiliyatsizlik jarayoni yuridik shaxslar uchun ham, jismoniy shaxslar uchun ham qo‘llaniladi, ammo davlat muassasalari va nodavlat notijorat tashkilotlariga (iste’mol kooperativlari va ijtimoiy fondlar bundan mustasno) tatbiq etilmaydi. 2024-yil fevralda qabul qilingan O‘RQ-911-sonli qonun bilan qonunchilikka o‘zgartirishlar kiritilib, jarayon yanada soddalashtirildi.
Qanday holatlarda bu jarayon boshlanadi? Qonunga ko‘ra, jarayon qarzdorning pul majburiyatlarini bajara olmasligi va (yoki) soliq va yig‘imlarni to‘lay olmasligi sababli boshlanadi. Jismoniy shaxslar uchun: bir necha oy (kamida 3 oy) davomida qarzlarni to‘lay olmagan bo‘lsa va qarz summasi bazaviy hisob-kitob miqdorining (BHM) 200 baravaridan kam bo‘lmasa (2026-yil holatiga ko‘ra, BHM taxminan 340 ming so‘m, demak, minimal qarz 68 million so‘m atrofida). Yuridik shaxslar uchun: majburiyatlar 3-6 oy muddatida bajara olmagan bo‘lsa (shahar tashkilotlari uchun 6 oy) yoki majburiyatlar aktivlar qiymatidan oshib ketgan bo‘lsa (doimiy to‘lovga qobiliyatsizlik). Jarayonni qarzdor o‘zi, kreditorlar, soliq organlari yoki vakolatli davlat organlari boshlashi mumkin. Sudga ariza berilganda, sud 5 kun ichida qaror qabul qiladi va mol-mulkni muzlatadi.
Sud bu ishni ko‘rib chiqadi va bir necha yo‘lni taklif qiladi. Yuridik shaxslar uchun jarayon kuzatuv bosqichidan boshlanadi: vaqtinchalik boshqaruvchi mol-mulkni saqlaydi, moliyaviy tahlil qiladi va kreditorlar yig‘inini chaqiradi. Keyin quyidagi tartib-taomillar qo‘llanilishi mumkin:
- Qarzlarni qayta tuzish (sud sanatsiyasi): muddatni uzaytirish, foizlarni kamaytirish, mol-mulkni sotish orqali tiklash rejasi. Yuridik shaxslar uchun 24 oy, jismoniy shaxslar uchun 6 oy (uzaytirish mumkin). Reja to‘liq to‘lovni ta’minlashi yoki 50% qoplashi kerak.
- Kelishuv bitimi: qarzdor va kreditorlar o‘zaro kelishib, qarzlarni to‘lash shartlarini belgilaydi. Sud tasdiqlaydi, ko‘pchilik ovoz (2/3 yoki 3/4) bilan qabul qilinadi.
- Agar hech qanday chiqish yo‘li bo‘lmasa – bankrot deb topish va mulkni sotish orqali qarzlarni qoplash. Yuridik shaxslar uchun 12 oy, jismoniy shaxslar uchun 6 oy muddatda mol-mulk elektron auksionda sotiladi, kreditorlar tartibi bo‘yicha to‘lanadi (birinchi navbatda kafolatlanganlar, keyin soliqlar, ish haqi va h.k.). Jismoniy shaxslar uchun soddalashtirilgan jarayon: to‘g‘ridan-to‘g‘ri likvidatsiya, ammo ishdan haydash yoki uy-joyni olib qo‘yish mif ekanligi ta’kidlanadi.
Bu jarayonda sud boshqaruvchisi (maxsus mutaxassis) yordam beradi: u mol-mulkni baholaydi, kreditorlar bilan gaplashadi, adolatli taqsimlaydi. Sud boshqaruvchisi sud yoki kreditorlar tomonidan tayinlanadi, moliyaviy tahlil qiladi, hisobotlar tayyorlaydi va firibgarlikni aniqlaydi. Natijada, qarzdor ko‘p hollarda qolgan qarzlardan ozod bo‘ladi va yangi hayot boshlay oladi. Masalan, 2024-yil aprelda Toshkent tumanlararo xo‘jalik sudida O‘zbekistondagi birinchi jismoniy shaxs bankrotligi ishi qabul qilindi, kreditorlar yirik banklar bo‘lib, jarayon advokatlar yordamida boshlangan.
Yaxshi tomonlari nima? Qarzlar “tozalanishi” mumkin – odam yoki biznes yangi start oladi, qolgan qarzlar hisobdan chiqariladi (shaxsiy zararlar, alimentlar bundan mustasno). Firibgarlik va soxta holatlarga qarshi qattiq choralar bor: soxta to‘lovga qobiliyatsizlik jinoyat hisoblanadi (Jinoyat kodeksining 180-181-moddalari), qasddan to‘lovga qobiliyatsizlikka olib kelganlik uchun jinoiy va ma’muriy javobgarlik bor. Kreditorlar ham zarar ko‘rmaydi – mulk sotilganda ularning puli tartib bo‘yicha qaytariladi, masalan, kafolatlangan kreditorlar birinchi navbatda.
Ammo ehtiyot bo‘lish kerak! Bu jarayon oson emas: sud, hujjatlar, vaqt talab etadi (umumiy muddat 6-24 oy). Mol-mulk (uy, mashina, biznes) sotilishi mumkin, ammo jismoniy shaxslar uchun yagona yashash joyi va zarur mol-mulk saqlanadi. Ba’zi cheklovlar paydo bo‘ladi: yangi kredit olish 5 yil qiyinlashadi, takroriy bankrotlikka ariza berish taqiqlanadi. Sud firibgarlikni aniqlasa, bitimlar bekor qilinadi va subsidiar javobgarlik qo‘llaniladi.
Shuning uchun eng yaxshisi – muammoni oldindan hal qilish: qarzlarni vaqtida to‘lash, moliyani yaxshi boshqarish, agar qiyinlashsa – bank yoki mutaxassis bilan maslahatlashish. Davlat bu sohada yordam berish uchun ko‘p ish qilmoqda: sud jarayonlarini soddalashtirish, mutaxassislar tayyorlash va adolatni ta’minlash. Masalan, Oliy sudning 2025-yilgi Plenum qarori qonunni qo‘llash masalalarini batafsil tushuntiradi.
Hayotda qiyinchiliklar bo‘ladi, lekin qonuniy yo‘llar bilan ularni yengish mumkin. Agar to‘g‘ri harakat qilsak, bankrotlik – bu oxiri emas, balki yangi boshlanish bo‘lishi mumkin. Har bir inson va biznes o‘zini tiklab, oldinga yurishi uchun imkoniyat bor!
Dilshod TO‘LQINOV, TShYT talabasi
