Raqamli texnologiyalar zamonaviy hayotni tubdan o‘zgartirdi. Davlat xizmatlari, bank operatsiyalari, moliyaviy bitimlar va kundalik to‘lovlar tobora onlayn shaklga o‘tmoqda. Bugun kredit olish uchun bankka borish shart emas — telefon, internet va mobil ilova yetarli. Ammo aynan shu qulaylik yangi xavfni ham keltirib chiqardi: kiberjinoyatchilik.
So‘nggi yillarda fuqarolar nomidan yashirincha kredit rasmiylashtirish, biometrik ma’lumotlarni o‘g‘irlash, shaxsiy identifikatsiya vositalarini soxtalashtirish va mobil ilovalar orqali akkauntlarni buzish holatlari keskin ko‘paydi. Eng achinarlisi shuki, ko‘p odamlar o‘z nomiga kredit yozilganini kech — ba’zan bir necha oy o‘tgach — bilib qolmoqda. Natijada jamiyatda noto‘g‘ri, ammo chuqur ildiz otgan qarash shakllanmoqda: “Kredit rasmiylashtirilgan bo‘lsa, baribir to‘lash kerak”.
Bu yondashuv na huquqiy, na mantiqiy, na adolatli. Kredit — bu huquqiy majburiyat bo‘lib, u faqat shaxsning ongli roziligi, erkin irodasi va shaxsiy ishtiroki asosida vujudga keladi. Agar shaxs o‘z xohishiga qarshi, aldov, firibgarlik yoki kiberjinoyat yo‘li bilan “kredit munosabatiga kiritilgan” bo‘lsa, bu holat huquqiy bitim emas, balki jinoyatdir. Chunki bu yerda rozilik yo‘q, ixtiyor yo‘q — faqat noqonuniy harakat mavjud.
Raqamli muhitdagi firibgarliklar klassik huquqiy modelni o‘zgartirmoqda: avval jismonan hujjat soxtalashtirilgan bo‘lsa, bugun raqamli identifikatsiya buzilmoqda; avval imzo qalbakilashtirilgan bo‘lsa, bugun biometrik ma’lumotlar o‘g‘irlanmoqda. Shakl o‘zgargan bo‘lsa-da, mohiyat o‘zgarmaydi: roziliksiz majburiyat huquqiy kuchga ega emas.
O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki Boshqaruvining 2026-yil 21-yanvardagi 3759-son qarori bilan tasdiqlangan “Kredit va to‘lov tashkilotlari, to‘lov tizimi operatorlari tomonidan jismoniy shaxslarga masofadan moliyaviy xizmatlar ko‘rsatishda axborot xavfsizligi va kiberxavfsizlikni ta’minlash hamda frod holatlarining oldini olish bo‘yicha minimal talablar to‘g‘risida”gi Nizom (2026-yil 22-apreldan kuchga kirgan) bu masalaga aniq huquqiy yechim beradi.
Nizomga ko‘ra, agar fuqaro nomiga uning roziligisiz, xabarisiz va firibgarlik yo‘li bilan onlayn kredit rasmiylashtirilgan bo‘lsa va bu holat surishtiruvchi, tergovchi, prokuror qarori yoki sud ajrimi asosida firibgarlik sifatida tasdiqlansa, shaxs jabrlanuvchi deb e’tirof etiladi. Shu paytdan boshlab:
Kredit bo‘yicha qarzni, foizlarni, jarimalar va neustoykalarni hisoblash to‘xtatiladi;
Undirish mexanizmi butunlay to‘xtaydi;
Agar mablag‘lar allaqachon undirilgan bo‘lsa, ular qonuniy tartibda jabrlanuvchiga qaytariladi.
Bu modelda tizim “undirish” logikasiga emas, “tiklash” logikasiga asoslanadi. Javobgarlik real aybdor — jinoyatchi zimmasiga o‘tadi. Bank yoki kredit tashkiloti yetkazilgan zararni regress tartibida jinoyatchidan undirish huquqiga ega bo‘ladi.
Kiberxavfsizlik faqat texnik masala emas — bu huquqiy kafolat masalasidir. Agar tizim jabrlanuvchini himoya qilmasa, raqamli ishonch yemiriladi. Agar jinoyat oqibati aybsiz fuqaroning zimmasiga tushsa, huquqiy adolat yo‘qoladi.
Shuning uchun jamiyat shu haqiqatni anglashi zarur:
Firibgarlik orqali rasmiylashtirilgan kredit — fuqarolik munosabati emas, jinoyat oqibatidir.
Bu bank bilan fuqaro o‘rtasidagi bitim emas, jinoyatchi tomonidan tizimga qilingan buzilishdir.
Aybsiz shaxs javobgar bo‘lmasligi kerak.
Roziligi bo‘lmagan shaxs majburiyatga tortilmasligi lozim.
Jinoyat qurboni qarzdorga aylantirilmasligi shart.
Raqamli davlatning haqiqiy kuchi texnologiyada emas, aynan aybsiz shaxsni himoya qiladigan adolatli huquqiy tizimda namoyon bo‘ladi. Nizom shu tamoyilni amalda qo‘llash uchun muhim qadamdir. Fuqarolar firibgarlikka duch kelganda darhol huquq-tartibot organlariga murojaat qilishi, jabrlanuvchi maqomini rasman tasdiqlashi va shundan keyin moliyaviy majburiyatdan ozod bo‘lishi mumkin.
Bu — raqamli adolatning yangi bosqichi. Va bu bosqichda har bir fuqaroning huquqi himoyalangan bo‘lishi kerak.
Nodiraxon Obidova,
Toshkent davlat yuridik universiteti talabasi
