Oʻzbekiston moliya bozorida yangi davr boshlanmoqda. Markaziy bank huzurida Islomiy moliya kengashi tashkil etilishi, joriy yilda ilk «darcha» ochilishi va 2030-yilga qadar 1 mlrd dollar investitsiya jalb qilinishi mamlakat iqtisodiyoti uchun strategik ahamiyatga ega.
1. Islomiy moliya va Anʼanaviy bank: Asosiy farqlar
Koʻpchilikni «Islomiy bankning oddiy bankdan nima farqi bor?» degan savol qiziqtirishi tabiiy. Quyidagilar orqali asosiy farqlarni koʻrish mumkin:
Daromad olish asosi
Anʼanaviy banklarda daromadning asosi foiz (ribo) hisoblanadi. Bank pulni qarzga beradi va maʼlum vaqtdan keyin uni ustamasi bilan qaytarib oladi. Islomiy moliya tizimida esa pulni shunchaki qarzga berib, ustiga pul qoʻyish taqiqlangan. Bu yerda daromad savdo (tovar ustamasi), ijara yoki sherikchilikdan keladigan foyda hisobidan shakllanadi.
Xavf-xatarlarning taqsimlanishi (Risk-sharing)
Oddiy banklarda barcha xavf-xatar asosan mijozning zimmasida boʻladi. Masalan, tadbirkor kredit olib zarar koʻrsa ham, bankka foizlari bilan qarzni qaytarishga majbur. Islomiy banklarda esa «foyda va zarar sherikchiligi» tamoyili ishlaydi. Agar loyiha zarar koʻrsa (mijozning aybisiz), bank ham ushbu zararga sherik boʻladi.
Aktivga bogʻliqlik
Anʼanaviy tizimda pulning oʻzi tovar sifatida koʻriladi va pul pul tugʻishi mumkin. Islomiy moliyada esa har bir tranzaksiya ortida aniq bir aktiv (uy, mashina, uskuna yoki xizmat) turishi shart. Pul faqat ayirboshlash vositasi boʻlib, u oʻz-oʻzidan qiymat yaratmaydi.
Maʼnaviy va axloqiy cheklovlar
Anʼanaviy banklar qonun ruxsat bergan har qanday biznesni moliyalashtirishi mumkin. Islomiy banklar esa shariat standartlariga amal qiladi. Ular alkogol, qimor oʻyinlari, tamaki mahsulotlari yoki jamiyat uchun zararli deb hisoblangan boshqa sohalarga sarmoya kiritmaydi.
Jarima va kechiktirilgan toʻlovlar
Anʼanaviy bankda toʻlov kechiksa, undan olinadigan jarima bankning daromadiga aylanadi (penya). Islomiy banklarda esa toʻlov kechikkani uchun jarima qoʻllanishi mumkin, biroq bu mablagʻ bankning foydasi sifatida olinmasdan, xayriya ishlariga yoʻnaltiriladi. Bu bankning mijoz qiyinchiligidan foyda koʻrmasligini taʼminlaydi.
2. Oʻzbekistonda joriy etiladigan asosiy instrumentlar
Islomiy moliya shunchaki «foizsiz qarz» degani emas, bu real aktivlarga asoslangan iqtisodiy modeldir.
Murobaha (Nasiya savdo): Bu eng ommabop xizmat boʻlishi kutilmoqda. Bank mijozga kerakli tovarni (uy, mashina, uskuna) oʻz nomi bilan sotib oladi va uning ustiga aniq foyda (ustama) qoʻyib, mijozga boʻlib toʻlash sharti bilan sotadi. Bu yerda foiz emas, savdo foydasi bor.
Muzoraba (Investitsiya): Mijoz (omonatchi) oʻz mablagʻini bankka ishonib topshiradi. Bank bu pulni tadbirkorlikka yoʻnaltiradi va koʻrilgan foyda oldindan kelishilgan foizlarda (masalan, 50/50) boʻlinadi. Zarar koʻrilsa, u ham taqsimlanadi.
Ijara (Lizing): Bank mulkni sotib oladi va mijozga ijaraga beradi. Ijara muddati tugagach, mulk mijozga oʻtishi mumkin (Ijara va Iqtina).
Mushoraka (Sherikchilik): Bank va mijoz biron loyihaga birgalikda sarmoya kiritadi. Foyda va zarar qoʻshilgan hissa miqdoriga qarab boʻlinadi.
3. Iqtisodiy samara va kutilmalar
Yangi tizimning joriy etilishi bir qancha ijobiy natijalarni beradi:
Moliyaviy inklyuzivlik: Diniy qarashlari tufayli bank xizmatlaridan foydalanmayotgan aholi qatlamining mablagʻlari iqtisodiy aylanmaga kiradi.
Tashqi investitsiya: Yaqin Sharq va Islom taraqqiyot banki kabi yirik fondlardan arzon va uzoq muddatli resurslar kirib keladi.
Barqarorlik: Islomiy moliya real aktivlarga (tovar, koʻchmas mulk) bogʻlangani sababli, u moliyaviy «pufak»lar va inqirozlarga nisbatan chidamliroq hisoblanadi.
Muhim eslatma! Markaziy bank huzuridagi Kengash barcha operatsiyalarning shariat standartlariga (AAOIFI) toʻliq mos kelishini nazorat qiladi, bu esa tizimga boʻlgan ishonchni taʼminlaydi.
