O‘zbekiston mustaqillik yillarida ilk bor umummilliy aholini ro‘yxatga olish tadbirini o‘tkazmoqda. Oxirgi marta bunday ro‘yxat 1989-yilda, Sovet Ittifoqi davrida amalga oshirilgan edi. O‘sha paytda mamlakat aholisi taxminan 20 million atrofida bo‘lgan, ammo hozirgi kunda rasmiy hisob-kitoblarga ko‘ra, aholi soni 38 millionga yaqinlashmoqda. 2026-yil 15-yanvardan 28-fevralgacha o‘tkaziladigan ushbu tadbir nafaqat demografik ma’lumotlarni yangilaydi, balki iqtisodiy va ijtimoiy siyosatni shakllantirishda muhim asos bo‘lib xizmat qiladi.
Jarayon qanday o‘tkaziladi?
Ro‘yxatga olish ikki bosqichda amalga oshiriladi va qishloq xo‘jaligi bilan birgalikda o‘tkaziladi:
- Birinchi bosqich (15–31-yanvar, 17 kun): Onlayn ro‘yxatdan o‘tish. Fuqarolar census.stat.uz sayti orqali OneID tizimi yordamida o‘z ma’lumotlarini mustaqil kiritishi mumkin. Bu usul xarajatlarni sezilarli qisqartirib, 1,3 trillion so‘m tejash imkonini beradi.
- Ikkinchi bosqich (4–28-fevral): Uyma-uy yurib ro‘yxatga olish. “Mahalla yettiligi” a’zolari planshetlar orqali ma’lumotlarni yig‘adi. 60 mingdan ortiq mahalla vakillari maxsus o‘qitilgan.
Savollar soni avvalgi rejadagi 328 tadan 71 tagacha qisqartirilgan bo‘lib, ular aholining yoshi, jinsi, millati, ta’limi, oilaviy holati, bandligi, daromad manbalari, migratsiyasi va uy-joy sharoitlariga oid. Shaxsiy ma’lumotlar maxfiyligi qonun bilan kafolatlangan – ular faqat statistik maqsadlarda ishlatiladi va boshqa idoralarga berilmaydi.
Ro‘yxatga olinmaydigan toifalar: 1 yildan ortiq xorijda bo‘lgan fuqarolar, diplomatik immunitetga ega chet elliklar va 15-yanvardan keyin tug‘ilgan chaqaloqlar (ammo o‘lim holatlari hisobga olinadi).
Tayyorgarlik ishlari allaqachon boshlangan: uylar raqamlangan, ko‘cha nomlari o‘rnatilgan, kartografik materiallar tayyorlangan. Jahon banki krediti hisobiga planshetlar va dasturiy ta’minot sotib olingan.
Nega kerak va qanday foyda beradi?
Aholi ro‘yxatga olish – davlatning “demografik portreti”ni aniq chizishning yagona ishonchli usuli. U quyidagi muammolarni hal qiladi:
- Aniq demografik ma’lumotlar: Hozirgi hisob-kitoblar taxminiy, chunki 36 yildan beri to‘liq ro‘yxat o‘tkazilmagan. Yangi ma’lumotlar aholining real soni, yoshi, milliy tarkibi, migratsiyasi va bandligini ko‘rsatadi.
- Iqtisodiy va ijtimoiy rejalashtirish: Maktablar, kasalxonalar, yo‘llar qurilishi, pensiya va ijtimoiy yordam dasturlari aholiga moslashtiriladi. Masalan, qishloq xo‘jaligi ro‘yxati yerlardan foydalanish, chorva mollari soni va oziq-ovqat xavfsizligini aniqlaydi.
- Byudjet taqsimoti: Davlat mablag‘lari (yillik 25,6 trillion so‘m qishloq xo‘jaligiga) samarali sarflanadi.
- Aholiga foyda: Aniqlik tufayli ta’lim, sog‘liqni saqlash va bandlik dasturlari yaxshilanadi. Migratsiya va kambag‘allikni kamaytirish siyosati real ma’lumotlarga asoslanadi.
BMT tavsiyalariga ko‘ra, har 10 yilda o‘tkaziladigan ro‘yxat global taqqoslash uchun ham muhim.
Xorijiy tajriba: Turli usullar va saboqlar
Dunyo mamlakatlarida ro‘yxatga olish usullari farq qiladi:
- An’anaviy usul: Ko‘pchilik davlatlarda (AQSh, Hindiston, Xitoy, Rossiya) enumeratorlar uyma-uy yurib, qog‘oz yoki planshet orqali ma’lumot yig‘adi. Har 10 yilda (ba’zilarida 5 yilda) o‘tkaziladi.
- Registrlar asosidagi usul: Shimoliy Yevropa mamlakatlari (Daniya – 1980-yildan, Finlyandiya, Shvetsiya, Germaniya, Niderlandiya) aholi registrlarini bog‘lab, “virtual” ro‘yxat o‘tkazadi. Bu arzon va tezkor, ammo registrlarning to‘liq va sifatli bo‘lishi talab etiladi.
- Aralash usul: Kanada, Avstraliya onlayn va an’anaviy usullarni birlashtiradi.
- Doimiy (rolling) census: Fransiya 2004-yildan kichik shaharlarda har 5 yilda to‘liq, kattalarda yillik namuna orqali o‘tkazadi – xarajatlar taqsimlanadi, ma’lumotlar doimiy yangilanadi.
O‘zbekistonning aralash (onlayn + mahalla orqali) usuli zamonaviy tendensiyalarga mos: xarajatlarni tejaydi, shaffoflikni oshiradi va mahalliy tuzilmalardan samarali foydalanadi.
Yangi bosqichga qadam
2026-yilgi ro‘yxatga olish O‘zbekiston uchun tarixiy voqea. U nafaqat aholining real holatini ochib beradi, balki mamlakatni rivojlantirish strategiyasini aniq va samarali qiladi. Fuqarolar uchun bu – o‘z kelajagini shakllantirishda ishtirok etish imkoniyati. Jarayon muvaffaqiyatli o‘tishi uchun har bir fuqaro mas’uliyat bilan qatnashishi, onlayn yoki enumeratorlarga to‘g‘ri ma’lumot berishi muhim. Natijada, yanada adolatli va farovon jamiyat qurishga asos yaratiladi.
